Ochrona lasu jest działem gospodarki leśnej zajmującym się działaniami których głównym celem jest zapobieganie szkodom w lasach, a w przypadku ich występowania podejmowania czynności dążących do wyeliminowania czynnika szkodo twórczego.

Wiedza o procesach zachodzących w przyrodzie i kontrola stanu środowiska leśnego pozwalają leśnikom na wczesną diagnozę zagrożeń, mogących wpłynąć negatywnie na stan lasu. Każdego roku podejmują oni działania mające na celu zachowanie trwałości lasu i zwiększenie jego naturalnej odporności na czynniki szkodotwórcze.

Zagrożenia występujące w lasach dzieli się na trzy grupy:

1. Biotyczne - rośliny, zwierzęta, grzyby i inne organizmy wpływające negatywnie na wybrane elementy ekosystemów leśnych

Jako zagrożenia biotyczne ze strony roślin rozumie się głównie zagrożenia stwarzane przez inwazyjne gatunki obce (IGO) określone w: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 2022 r. w sprawie listy inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii i listy inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski, działań zaradczych oraz środków mających na celu przywrócenie naturalnego stanu ekosystemów. Działania zaradcze eliminujące zagrożenia ze strony roślin wymienionych w liście obejmują m.in. środki fizyczne: wykopywanie, wyrywanie, koszenie, ścinanie, uszkadzanie, zbieranie, zaorywanie lub zacienianie tych roślin, ścinanie, uszkadzanie lub zbieranie części, z których te rośliny mogą się rozmnożyć, wypas zwierząt, zmianę stosunków wodnych, okrywanie, ściółkowanie, usuwanie wierzchniej warstwy gleby lub osadów dennych, odgradzanie, tworzenie stref buforowych dla tych roślin lub przetrzymywanie ich w obiektach izolowanych; środki chemiczne.

Stanowisko niecierpka gruczołowatego- fot. Barbara Tokarska-Guzik

Kolejnym rodzajem zagrożeń biotycznych występujących w lasach jest szeroko rozumiana zwierzyna, która stanowi największe zagrożenie w młodych etapach rozwojowych drzewostanu, przede wszystkim na etapie uprawy i młodnika. Głównymi sprawcami szkód na tych etapach są jeleniowate (głównie jelenie, sarny, czasem łosie), dziki a także gryzonie (nornice, inne gryzonie). Najczęstszymi metodami zabezpieczania upraw przed szkodami od zwierzyny są: grodzenia upraw, fladrowanie, palikowanie, pakułowanie, zabezpieczanie środkami chemicznymi- na etapie uprawy, rysakowanie na etapie młodnika oraz wykładanie drzew zgryzowych. Ochrona lasu przed gryzoniami opiera się w naszym Nadleśnictwie głównie na stosowaniu osłonek na młodych drzewkach.

Chmara jeleni, fot. Wojciech Włodarczyk

               Ostatnim, najbardziej odczuwalnym dla naszego Nadleśnictwa zagrożeniem jest występowanie szkodliwych owadów. Nadleśnictwo Trzebciny ze względu na swoje położenie na terenie Borów Tucholskich oraz występowanie w strukturze drzewostanowej dużej ilości jednowiekowych, litych drzewostanów odnowionych przez leśników po gradacji (masowym pojawie) strzygonii choinówki w latach okresu międzywojennego, narażone jest na liczne pojawy szkodników pierwotnych sosny takich jak: brudnica mniszka, strzygonia choinówka, boreczniki, poproch cetyniak, barczatka sosnówka, osnuja gwiaździsta, osnuja czerwonogłowa oraz zawisak sosnowy. Atakują one drzewostany począwszy od fazy tyczkowiny do drzewostanu dojrzałego. Co rocznie dokonuje się prognozowania ich zagrożenia poprzez m.in.: odłów owadów do pułapek feromonowych, obserwację lotu w czasie rójki, ścinkę kontrolną drzew na płachtę oraz jesienne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny.

Ścinka drzew na płachtę - jedna z form prognozowania zagrożenia drzewostanów przez foliofagi, polegająca na liczeniu gąsienic żerujących w koronie drzewa. Liczenie gąsienic pozwala na określenie stopnia zagrożenia drzewostanu, fot. zasoby Nadleśnictwa

W ostatnich latach na terenie Nadleśnictwa Trzebciny występowała potrzeba biologicznego zwalczania gradacji owadów. W 2024 roku przeprowadzono zabieg zwalczający gąsienice Brudnicy mniszki na 1691 ha, natomiast w 2025 r. powierzchnia zabiegu zmniejszyła się do 1414,63 ha lasów.

Owad doskonały- samica Brudnicy mniszki, fot. Wojciech Włodarczyk

               Drugim z owadów dającym się we znaki leśnikom z Nadleśnictwa Trzebciny w ostatnich latach jest gatunek z rodziny poświętnikowatych - Chrabąszcz kasztanowiec. W trakcie swojego życia osobniki chrabąszczy mogą stanowić zagrożenie dla różnych klas wiekowych drzewostanu. Pędraki chrabąszczy gustują w korzeniach młodych drzewek znajdujących się na uprawach leśnych, natomiast owady doskonałe tego gatunku prowadzą żer na liściach dorosłych drzew. Niemal cała wschodnia część Nadleśnictwa Trzebciny uznana jest za obszar uporczywego pędraczyska. W 2025 roku podjęto decyzję o chemicznym zwalczaniu owadów doskonałych chrabąszcza kasztanowca w leśnictwach Pohulanka oraz Zazdrość na łącznej powierzchni 344,85 ha.

Stosowanie zabiegów chemicznych jest ostatecznością i  używane są do tego celu preparaty biologiczne (np. FORAY 76B w przypadku zabiegów przeciwko Brudnicy mniszki) a jeżeli preparaty chemiczne to te które są przetestowane i nieszkodliwe dla innych organizmów, o nikłej szkodliwej ingerencji w środowisko. Każda taka akcja poprzedzona jest wnikliwą analizą celowości przeprowadzenia i obszaru, na którym zabieg należałoby wykonać.

Poczwarki, gąsienice, kokony- zebrane w trakcie jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny, fot. Wojciech Włodarczyk

Innymi groźnymi owadami na każdym z etapów rozwojowych drzewostanu są m.in.:

1. na etapie uprawy –do około 7- 10 lat –są  to żery takich owadów jak: szeliniak sosnowiec, choinek szary, sieciech, pędraki chrabąszczy , larwy osnui sadzonkowej.
2. na etapie młodnika – 7-10 do około 15lat są to żery owadów: opaślika sosnowca, choinka, boreczników, pędraków chrabąszczy i innych
3. na etapie tyczkowiny i drągowiny do ok.40 lat dają znać osobie takie chrząszcze jak : smoliki, żerdzianki  i cetyńce , motyle: strzygonia,  brudnica i  poproch, czy błonkówki takie jak boreczniki.
4. na etapie drzewostanów starszych są to głównie : strzygonia, barczatka, brudnica, poproch, boreczniki i zawisak sosnowy

2. Abiotyczne- ekstremalne zjawiska atmosferyczne, np. silne wiatry, śnieg, ulewne deszcze, wysokie i niskie temperatury, pożary naturalne.

Na terenie Nadleśnictwa Trzebciny najczęściej spotykane są szkody od wiatru: wiatrowały, złomy, nachylenie drzew z naderwaniem systemów korzeniowych i powodowaniem pęknięć strzał; uszkodzenia spowodowane działaniem niskiej temperatury- przede wszystkim zmrożenia powstałe w skutek przymrozków późnych, wpływających na rozwijające się wiosną młode liście, pędy oraz pąki. Największe szkody niskie temperatury powodują w drzewostanach do 20 lat. Kolejnym z czynników abiotycznych zagrażającym drzewostanom, uwidaczniającym się coraz bardziej w wyniku zmian klimatu są wahania -głównie obniżenie - poziomu wód gruntowych oraz szkody od suszy. Działaniami mającymi na celu ograniczenie powyższych czynników jest między innymi szeroko pojęta przebudowa drzewostanów poprzez wprowadzanie gatunków bardziej przystosowanych do występującego siedliska oraz bardziej odpornych na zmiany klimatyczne.

Drzewo uszkodzone przez silny wiatr, fot. zasoby Nadleśnictwa

3. Antropogeniczne- terminem antropogenicznych czynników szkodotwórczych określamy wszystkie działania człowieka, które w sposób zamierzony bądź niezamierzony niekorzystnie wpływają na ekosystem leśny.

Najistotniejsze z nich to: szkody wywołane oddziaływaniem przemysłu, szkody spowodowane nadmierną penetracją terenów leśnych ze strony społeczeństwa, szkody wywołane oddziaływaniem ciągów komunikacyjnych, działania określane mianem szkodnictwa leśnego. Nadleśnictwo Trzebciny z racji swego położenia tj. znaczna odległość od dużych ośrodków miejskich, nie jest poddane silnemu oddziaływaniu antropogenicznemu stąd i szkody z tego tytułu nie są duże, jednakże corocznie Nadleśnictwo wydaje duże sumy pieniędzy z tytułu sprzątania śmieci pozostawianych przez odwiedzających lub przejeżdżających ludzi, w szczególności przy głównych drogach. Niestety, oprócz tego zdarzają się również akty dewastacji oraz uszkadzania infrastruktury (głównie tablic informacyjnych lub edukacyjnych) leśnej.

Zaśmiecanie w lasach- fot. Bogdan Klimek

Najbardziej szczegółowe informacje na temat całego działu ochrony lasu można znaleźć w Instrukcji Ochrony Lasu : Instrukcja Ochrony Lasu 2024.